مقالات
 




شماره خبر :٢٠٨١٣   تاریخ انتشار خبر : يکشنبه ٢٦ دی ١٣٨٩    ا   ٠٥:٥٧
 
نگاهي به تعاريف، تاريخچه و اهداف جنگ رواني
جنگ رواني؛ تاثيرگذاري بر عقايد، احساسات، تمايلات و رفتارها
جنگ رواني از واژه‌هايي است كه تا به حال تعاريف گوناگون و متنوعي براساس شرايط استفاده از آن ارائه شده است. «صلاح نصر» از نويسندگان مصري در تعريف جنگ رواني مي‌گويد: «جنگ رواني همان جنگ عقيده و كلمه است خواه به صورت آشكار يا مخفي، كتبي يا شفاهي باشد.»
جنگ رواني؛ تاثيرگذاري بر عقايد، احساسات، تمايلات و رفتارها

دكتر علي‌اكبر رضايي*

جنگ رواني از واژه‌هايي است كه تا به حال تعاريف گوناگون و متنوعي براساس شرايط استفاده از آن ارائه شده است. «صلاح نصر» از نويسندگان مصري در تعريف جنگ رواني مي‌گويد: «جنگ رواني همان جنگ عقيده و كلمه است خواه به صورت آشكار يا مخفي، كتبي يا شفاهي باشد.»
اصطلاح "جنگ رواني" برابر نهاده واژه "psychological warfare" است كه به صورت‌هاي متعددي تعريف شده. وجه اشتراك تمام اين تعاريف آن است كه جنگ رواني تلاشي است آگاهانه و نظام‌دار براي تخريب يا تضعيف روحيه حريف.
عده‌اي آن را منحصر به تبليغات منفي بر ضد دشمن در زمان جنگ مي‌دانند و عده‌اي آن را به زمان صلح نيز مي‌كشانند و آن را با عناويني چون جنگ سرد و جنگ سياسي معرفي مي‌كنند اما بايد توجه داشت كه جنگ سياسي يا جنگ سرد، بين دولت‌ها واقع مي‌شود در حالي كه جنگ رواني بر ضد ملت‌ها صورت مي‌پذيرد و "مي‌توان آن را در زمان جنگ، مكمل جنگ نظامي دانست و در زمان صلح، جنگ استراتژيك يا تهاجم فرهنگي ناميد."
جنگ رواني اصولا سلاحي است كه به انسان و عقل او توجه دارد و هرگاه امكان برقراري ارتباط عاطفي با مخاطب را داشته باشد، مي‌تواند به اعماق او نفوذ كند. (شيرازي، 1376، ص 14)
جان كالينز نظريه‌پرداز و استاد سابق دانشگاه ملي جنگ آمريكا در تعريف جنگ رواني مي‌نويسد: "جنگ رواني عبارت از استفاده از تبليغات و ابزارهاي مربوط به آن براي نفوذ در خصوصيات فكري دشمن با توسل به شيوه‌هايي كه موجب پيشرفت مقاصد امنيت ملي مجري مي‌شود." (همان، ص 15)
جنگ رواني از واژه‌هايي است كه تعاريف متنوع و گوناگوني براساس شرايط استفاده از آن ارائه شده است. ارتش آمريكا در مارس 1955 در آيين‌نامه رزمي خود تعريفي جالب از جنگ رواني در عرصه‌ بين‌المللي ارائه كرد؛ جنگ رواني در آيين‌نامه ياد شده اين‌گونه تعريف شده است: "جنگ رواني استفاده دقيق و طراحي شده از تبليغات و ديگر اعمالي است كه منظور اصلي آن تاثيرگذاري بر عقايد، احساسات، تمايلات و رفتار دشمن، گروه بي‌طرف و يا گروه دوست است به نحوي كه پشتيباني براي برآوردن مقاصد و اهداف ملي باشد."
به اعتقاد ويليام داواتي، جنگ رواني عبارت است از: "مجموع اقداماتي كه از طرف يك كشور به منظور اثرگذاري و نفوذ بر عقايد و رفتار دولت‌ها و ملت‌هاي ديگر در جهت مطلوب و با ابزارهايي غير از ابزار نظامي،‌ سياسي و اقتصادي انجام مي‌شود." طرفداران اين نگرش اغلب بر اين باورند كه تبليغات جزء اصلي و اساسي جنگ رواني است نه همه آن.
جنگ رواني همچنين عبارت است از مجموعه اقدامات تبليغي رواني يك كشور يا گروه به منظور اثرگذاري و نفوذ بر عقايد و رفتار دولت‌ها و مردم در جهت مطلوب.
در تعريف ديگر جنگ رواني اين‌چنين نوشته‌اند: "جنگ رواني عبارت است از يك جريان ارتباطي كه در آن دو طرف انساني شركت داشته‌اند و يك طرف يا هر دو طرف سعي دارند تا با تاثير گذاردن بر افكار و تمايلات و عواطف طرف ديگر، او را به انجام رفتاري مطابق خواست خود كه هدف نهايي است، وادار بنمايند.
نگرش دومي وجود دارد كه معتقد است جنگ رواني، طيف وسيعي از فعاليت‌ها نظير ترور و خشونت‌ سمبليك را در بر مي‌گيرد. معتقدان به اين نگرش، فعاليت‌هاي پنهان نظير جاسوسي، براندازي، آدمكشي و ديگر اشكال تروريسم و سانسور را در قلمرو جنگ رواني قرار مي‌دهند. (حسيني، 1372 ، ص 2)
تاريخچه جنگ رواني:
از زماني كه انسان‌ها شروع به منازعه با يكديگر نمودند، جنگ رواني نيز وجود داشته است. آرايش‌هاي مخصوص و پوشيدن لباس‌هاي ويژه، استفاده از پرچم‌هايي با اشكال و آرم‌هاي مختلف، رجزخواني در ميادين جنگ، ايجاد شايعه در بين سپاهيان دشمن و ... تمامي شيوه‌ها و تكنيك‌هاي جنگ رواني در گذشته بوده است لذا اينكه به قدمت نزاع‌هاي انساني، جنگ رواني نيز وجود داشته است حرفي دور از ذهن نيست.
مطالب مذكور به معناي جنگ رواني به صورت حرفه‌اي و علمي كنوني نيست بلكه مصداق‌هايي از جنگ رواني در گذشته مي‌باشند. اعتقاد بر اين است كه مورخ و تحليلگر نظامي بريتانيا، فولر fuller اولين كسي است كه اصطلاح جنگ رواني را در سال 1920 به كار برد. در بحث پيرامون نتايجي كه مي‌توان از پيشرفت‌هاي تكنولوژي نظامي در جنگ جهاني اول گرفت ادعا مي‌كند كه وسايل سنتي جنگ ممكن است جاي خود را به جنگ رواني ناب بدهد كه در آن از سلاح استفاده نمي‌شود و به جاي آن اقداماتي مانند،‌ زايل كردن خرد انساني، مضمحل‌ كردن حيات معنوي و اخلاقي يك ملت به وسيله نفوذ در اراده آنها و مغشوش كردن هوش انساني انجام مي‌شود.
بيست سال بعد كه بريتانيايي‌ها درگير تلاش گسترده‌اي در زمينه تبليغات نظير آنچه كه فولر پيش‌بيني كرده بود، شدند اصطلاح جنگ سياسي politicol warfare را براي توصيف اقدامات خود به كار بردند. در ژانويه 1940 با انتشار مقاله‌اي تحت عنوان جنگ رواني و چگونگي به راه‌اندازي آن اين اصطلاح را براي اولين بار وارد ادبيات آمريكا كردند.
در جنگ جهاني دوم، پشتيباني جنگ رواني از نيروهاي مسلح آمريكا و متخصصين هرچند چشمگير ولي اغلب نتيجه اقدامات پراكنده روزمره بود. قبل از جنگ جهاني دوم نه آمريكايي‌ها و نه انگليسي‌ها هيچ يك برنامه‌اي براي استفاده از تبليغات فراهم نكرده بودند. (حسيني، 1372، ص 4)
در جنگ جهاني دوم اصطلاح جنگ رواني به طور گسترده‌اي براي توصيف سازمان و بخصوص فعاليت افرادي به كار برده شد كه در خدمت ارتش بودند و يا از آن پشتيباني مي‌كردند اما اين اصطلاح براي توصيف فعاليت‌هاي تبليغاتي گسترده‌تر و پردامن‌تر عموميت نيافته است. (همان، ص 4)
سال‌هاي پس از جنگ جهاني دوم دوران آزمايش توانايي‌هاي شعب مختلف دانش بشري در سركوب و كنترل ملت‌هاي جهان سوم توسط استعمارگران است. ايالات متحده آمريكا كه به دليل دور بودن از صحنه اصلي جنگ و داشتن ظرفيت بالاي علمي، پژوهشي، نظامي،‌ اقتصادي و ... به عنوان ابرقدرت مسلط دنيا در جنگ جهاني دوم سر برآورده بود،‌ كوشيد تا خلاء ناشي از استعمارگران كهنه و قديمي از پاي درآمده در سراسر جهان را پر كند و به اين ترتيب استفاده از جنگ رواني ‌آمريكا عليه ويتنام، به عنوان اولين جنگ رواني مدرن و برنامه‌ريزي شده به حساب مي‌آ‌يد.
انواع جنگ رواني:
محمد شيرازي در كتاب جنگ رواني و تبليغات جنگ رواني، انواع جنگ رواني را به سه دسته 1- تاكتيكي 2- تحكيمي
3- استراتژيك تقسيم كرده است.
1- جنگ رواني تاكتيكي:
اين نوع از جنگ رواني معمولا در محدوده‌اي كوچك‌تر و با اهدافي مشخص انجام مي‌شود و افراد نظامي و غير نظامي وفادار به دشمن حاضر در صحنه‌ عمليات رزمي را مورد توجه و هجوم قرار مي‌دهد. موفق شدن در جنگ رواني تاكتيكي كه عمدتا متوجه يگان‌هاي مشخصي از نيروهاي دشمن است،‌ باعث بالا رفتن كارايي و توان رزمي نيروهاي خودي مي‌شود.
مقصود از اجراي اين نوع از جنگ رواني وادار ساختن نيروهاي دشمن به فرار يا تسليم به صورت گروهي و يا فردي، تضعيف اراده و پايداري، كاهش روحيه و در نهايت گمراهي فرماندهان دشمن است. سعي مجريان جنگ رواني تاكتيكي بر آن است كه فرماندهان دشمن را مجبور سازند تا عملي انجام دهند كه نتيجه‌اش به ضرر خودشان و به نفع مجريان جنگ رواني باشد. از اين شيوه بخصوص در جبهه‌هاي جنگ استفاده مي‌شود.
براي نمونه پخش اوراق تبليغاتي در خصوص نحوه تسليم شدن،‌ امكانات و امتيازات يا دستورالعمل‌هاي مصوب در ژنو در خصوص حقوق اسرا و يا امكانات و امتيازات در اختيار قرار گرفته اسرا از نمونه‌هاي تبليغات چاپي است اما مي‌توان به استفاده از بلندگو در جنگ ايران و عراق‌، پخش برنامه‌هاي راديويي كوتاه برد و ... اشاره داشت كه عامل مهمي در تبليغات جنگ رواني تاكتيكي است. از ديگر موارد مي‌توان همزماني بمباران نقاط حساس در ايجاد شايعه‌هاي مخرب را نيز در اين بخش منظور كرد.
2- جنگ رواني تحكيمي تثبيتي:
به اين نوع از جنگ رواني، استحكامي، استقراري و تثبيتي نيز گفته مي‌شود كه به منظور سهولت عمليات و پيشرفت و افزايش ميزان همكاري مردم غيرنظامي در سرزمين خودي يا سرزمين‌هايي كه توسط نيروهاي خودي اشغال شده است،‌ اجرا مي‌شود.
مقصود نهايي از طراحي و اجراي جنگ رواني تحكيمي، پيروزي در جنگ، برقراري صلح و حفظ پيروزي به دست آمده است.
در اين نوع از جنگ مجريان فعاليت‌ها و اقدامات خود را به جلب اعتماد و پشتيباني مردم و همچنين ارائه آموزش‌هاي لازم به آنان به قصد افزايش سطح آگاهي و شناخت نسبت به اقدامات و دسيسه‌هاي دشمن و ايستادگي در برابر اكاذيب و شايعات معطوف‌ مي‌دارند. مسئولان دولتي و سياستمداران بويژه رهبران محبوب مردم نقش بسيار موثري در پيشبرد اهداف جنگ‌هاي رواني تحكيمي بر عهده دارند. (شيرازي، 1376، ص 220)
از اين شيوه پس از جنگ افغانستان در سال 2002 و جنگ سوم خليج فارس 2003 استفاده شده است يعني با برنامه‌ريزي‌هاي تبليغاتي سعي شده مشروعيت نظاميان مهاجم بالا برده شود و همچنين شهروندان احساس حقارت از اشغال نداشته باشند و پيروزي دشمن را پيروزي خود محسوب كنند.
3- جنگ رواني استراتژيك:
اين نوع جنگ شامل فعاليت‌هاي بلند مدت و گسترده‌اي است با استفاده از نقاط  آسيب‌پذير نظامي،‌ اجتماعي، اقتصادي و سياسي و غيره كه عليه بخش عمده يا تمامي مردم يك جامعه به كار مي‌رود و باعث سستي آرمان‌ها و عقايد مي‌شود و ملت‌ها را نسبت به تمدن و فرهنگ و اصولي كه بر اساس آن حركت مي‌كنند به شك و ترديد مي‌اندازد زيرا از بين بردن اراده دشمن كه قصد پايداري دارد بسيار مهم‌تر و باارزش‌تر از توانايي‌هاي مادي و قدرت او است.
بسياري از اوقات سعي براي متلاشي كردن نظامي و مادي دشمن بر اراده مردم تاثير معكوس دارد و آنان را براي مبارزه مقاوم‌تر مي‌سازد. بنابراين متخصصان جنگ رواني استراتژيك،‌ بايد بكوشند تا شرايطي فراهم آورند كه طي آن دشمن با ميل و اراده خود از آنان پيروي كند. اين نوع از جنگ رواني داراي مقاصد دوربرد بوده و منظور اصلي آن تغيير عقايد، تمايلات، ارزش‌ها، از بين بردن نيروي پايداري و مقاومت دشمن به وسيله نيروهاي داخلي يعني مردم آن است (شيرازي،‌1376، 220).
جنگ‌هاي رواني استراتژيك چون بلندمدت هستند به راحتي و بدون پژوهش‌هاي عملي قابل رويت نيستند. براي مثال افتتاح شبكه‌هاي راديو تلويزيوني همچون راديو فردا براي ايران و راديو آزادي براي عراق كه در ظاهر،‌ برنامه‌ها بدون تبليغات است اما در باطن اين رسانه‌ها به تخريب جامعه مورد نظر پرداخته و وجهه‌اي مثبت از خود و وجهه‌اي منفي از مسئولان آن كشور در اذهان شهروندان ايجاد مي‌نمايند و به اين ترتيب يورش نظامي و به تعبير خود آزادي مردم را به وجود مي‌آورند.
اهداف جنگ رواني
در تدوين يك جريان خبري با استفاده از اصول جنگ رواني آنچه لازم است در ابتدا مورد توجه قرار گيرد، اهداف جنگ رواني است كه عبارتند از:
- از بين بردن اميد نزد مخاطبان كشور و يا جناح مقابل
- بي‌اعتمادي نسبت به رهبران كشور يا جناح مقابل
- شكاف در بين جامعه مخاطب
اين نوع جنگ، در واقع جنگ عليه عقل دشمن اعلام مي‌شود و نه به منظور دربند كشيدن جسم او. در واقع اهداف جنگ رواني را مي‌توان بدين شكل خلاصه كرد:
1- القاي غم؛ القاي اينكه آرزوها و اميدهاي فرد يا جامعه دور از دسترس خواهد بود.
2- القاي ياس و نااميدي؛ با تكرار محروميت‌ها، خرابي‌ها،‌ شكست‌ها، با استفاده از عوامل اقتصادي، سياسي و رواني در آنها سرخوردگي ايجاد كرد.
3- ايجاد رعب و وحشت؛ تخريب فكري و رواني مردم و نيروي دولتي؛ با انتشار اخبار جذاب و تازه و انتشار حقيقتي جزئي در قسمتي از خبر مي‌توان در مخاطب اين تاثير را گذاشت كه امانتداري رعايت شده تا زمينه مناسب جهت پذيرش و واقعي جلوه دادن تفسير خبر در اذهان به وجود آيد.
ارعاب زماني رشد مي‌يابد كه فرد دچار ترس ناگهاني گردد يا در موقعيت بحراني و اضطراب قرار گرفته باشد و احساس كند خطر او را تهديد مي‌كند.
سه مرحله‌ جنگ رواني در بعد داخلي: عبارت‌اند از بررسي اهداف، بررسي‌ نشانگاه‌ها و بررسي‌ فشارهاي عملي
الف) اهداف جنگ رواني:
جنگ رواني همچون تمام فعاليت‌هاي ارتباطي ديگر است كه تعيين هدف در آن مهمترين مرحله محسوب مي‌شود و هر مقدار هدف با امكانات و توانايي‌هاي دست‌اندركاران جنگ رواني و شرايط جامعه تطابق داشته باشد احتمال دسترسي به آن نيز امكان‌پذيرتر خواهد بود. براي تعيين اهداف واقع‌بينانه در جنگ‌هاي رواني در ابعاد ملي به چند موضوع بايد توجه شود:
اول وضعيت و شرايط كارگزاران جنگ رواني است. هر كارگزار جنگ رواني داراي امكانات، ابزار، هزينه و مقاصد خاصي است كه اهداف جنگ رواني براساس اين عناصر بايد تعيين شود. به طور مثال اگر گروهي فاقد رسانه‌هاي همگاني براي تبليغات در سطح ملي است نمي‌تواند اهدافي براي سطوح ملي طراحي كند و غيره.
نكته ديگر داشتن بودجه لازم براي جنگ رواني است. هر جنگ رواني نيازمند سيستم برنامه‌ريزي، سيستم اطلاعاتي، سيستم‌هاي ارتباطي، اهرم‌هاي غير تبليغاتي مانند پول، سرمايه، داشتن امكانات رسانه‌اي و غيره است كه تمامي اين موارد نيازمند بودجه مالي است.دوم بررسي موقعيت حريفان و رقباست، دو گروه معمولا به چشم دشمن به هم نگاه نمي‌كنند بلكه در صدد رقابت با يكديگر به منظور كسب امتيازات خاصي هستند لذا ضروري است كه تعيين اهداف در جنگ رواني براساس نوع امتياز مورد نظر تعيين شود و ديگر اينكه ميزان مقاومت طرف رقيب مورد ارزيابي قرار گيرد، موقعي كه حريف خود بخشي از قدرت حاكمه را در اختيار دارد.
سوم شرايط اجتماعي يك جامعه براي جنگ تبليغاتي و عمليات رواني است. از آنجا كه جنگ رواني اصولا به طور ذاتي غير اخلاقي محسوب شده و منجر به مخدوش‌سازي رقبا و حريفان مي‌گردد لذا در تعيين اهداف جنگ رواني در نظر گرفتن موانع حقوقي، هنجاري و عرفي امري تاثيرگذار خواهد بود و نبايد از روش‌هايي كه براي دشمنان خارجي بهره‌برداري مي‌شود در جنگ‌هاي رواني داخلي استفاده كرد.
ب) نشانگاه‌هاي جنگ رواني:
جنگ رواني داراي دو طرف ارتباطي، يكي طراحان و كارگزاران و ديگري افراد و گروه‌ها يا كشورهايي است كه به عنوان آماج و هدف جنگ رواني انتخاب مي‌شوند و بنابراين شناسايي دقيق و مشخص كردن واضح نشانگاه‌هاي جنگ رواني از مهمترين مراحل عمليات‌سازي جنگ رواني است. نشانگاه‌هاي جنگ رواني به پنج دسته كلي شامل:
1- موافقان (شهروندان موافق- موافقان سازمان يافته)
2- مخالفان (هواداران مخالفان- كارگزاران مخالفان- مخالفان سازمان نيافته (شهروندان مخالف))
3- بي‌طرف‌ها
4- سازمان‌ها و نهادها (همسو- غير همسو)
5- نشانگاه‌هاي فراملي (سازمان‌ها و نهادهاي بين‌المللي- دولت‌ها و افكار عمومي جهان)
تقسيم مي‌شوند.
ج) فشارهاي عملي در جنگ رواني:
جنگ‌هاي رواني بر تبليغات استوار است و اين عامل وجه تمايز جنگ رواني با ديگر جنگ‌ها را تشكيل مي‌دهد.
در رويكردي ديگر قدرت تنها فشارهاي فيزيكي، پاداش و تنبيه نيست، بلكه در عصر كنوني قبولاندن ارزرش‌ها و باورها كه منجر به تغيير رفتار مخاطبان مي‌شود نوعي قدرت شرطي كننده است كه جنگ‌هاي رواني براساس آن تهيه و اجرا مي‌شوند. در جنگ‌هاي رواني طراحان و كارگزاران آن منتظر شكل‌گيري نقاط ضعف و قوت در خود و حريفان نمي‌باشند بلكه با استفاده از ابزارها و طرق گوناگون و فشارهاي عديده سعي در ضعيف ساختن حريفان و قوي نشان دادن خود مي‌كنند و هرگاه ناكارآمدي يا ناهنجاري در رقبا و حريفان ملاحظه كردند آنها را تبديل به تبليغات منفي عليه حريف مي‌كنند.
فشارهاي عملي در جنگ‌هاي رواني داخلي عبارتند از:
1- فشارهاي اقتصادي (منابع اقتصادي- عملكرد اقتصادي)
2- فشارهاي سياسي و ايدئولوژيك
3- فشارهاي حقوقي و قضائي
4- فشارهاي امنيتي
5- فشارهاي اجتماعي، فرهنگي و مذهبي
عوامل موثر در جنگ رواني:
1- عوامل ذهني:
الف- شناخت ذهني افراد مخاطب
ب- انگيزه‌هاي فردي
ج- گرايش‌هاي رواني
2- عوامل عيني و محيطي:
الف- تفاوت‌هاي مذهبي
ب- تفاوت‌هاي قومي، نژادي
ج- تفاوت‌هاي طبقاتي
راهبردهاي اساسي جنگ رواني:
طراحان جنگ رواني، نبرد خود را بر تبليغات استوار كرده‌اند. هدف آنها تاثيرگذاري بر عقايد افراد و يا جامعه مورد نظر مي‌باشد. امروزه در ادبيات جنگ رواني واژه تبليغات معادل واژه پروپاگاندا قرار گرفته است. جنگ رواني از همه تاكتيك‌هايي كه يك عامل تبليغاتي و يا يك "پروپاگاندا ايجنت" انجام مي‌دهد بهره مي‌برد.
 اين عوامل سعي مي‌كنند افكار عمومي طرف مقابل را به تسخير كشانده و از شيوه‌هاي زير حداكثر استفاده را بنمايند. مديران و طراحان خبري پيش از هر چيز بايد مخاطب خود را به خوبي مورد شناسايي قرار داده و از طريق روش‌هاي روانشناسي اجتماعي، ميزان تاثيري را كه هر يك از تاكتيك‌هاي جنگ رواني مي‌توانند ايفا كنند پيدا نمايند. تاكتيك‌هاي جنگ رواني بسيارند و متناسب با شرايط روز، در حال گسترش و رشد روزافزون هستند.
* رئيس مركز افكار سنجي نهاد رياست جمهوري

نسخه چاپي ارسال به دوست
امتیازدهی
برای این خبر نظری ثبت نشده است
نظر شما
نام :
ايميل : 
*نظرات :
متن تصویر را وارد کنید: